Barbara Kruger: Another day. Another night

katalogoa

HITZEN PISUA

Lekha Hileman Waitoller

Elkarrizketa hau 2024ko abenduan egina da, erakusketaren prestaketa- eta antolaketa-lanen baitan izandako hainbat solasalditan zehar.

LEKHA HILEMAN WAITOLLER Guggenheim Bilbao Museoa, hau da, erakusketa honen egoitza, Euskal Herrian dago, historia linguistiko eta politiko konplexua duen eskualde batean. Zer sentitzen duzu historian zehar hizkuntza gatazka gune izan duen eta identitateari eta erresistentziari hain lotua dagoen testuinguru batean erakutsiz zure lana?

BARBARA KRUGER Hizkuntzak izugarrizko indarra du, eta definitu egiten gaitu. Hizkuntzak munduan hartzen dugun tokia definitzen du. Hierarkiaz mintzo zaigu. Gurtzaz eta arbuioaz mintzo zaigu. Eta lotura handia du tokian tokikotasunarekin, izan ere, leku bakoitzak, eskualde bakoitzak baditu bere hizkera, bere lokalismoak hitzen esanahiari dagokionez. Oso ondo jabetzen naiz horretaz. Idazten dudanak, baita idatzitakoarekin batera jartzen ditudan irudiek ere, botereari, kontrolari, hierarkiari, desioari eta nazkari lotutako gaiak ematen dituzte aditzera, eta tokian tokikotasunak den-denak baldintzatzen baditu ere, jorratzen saiatzen naizen gaiek —eta Bilbon egingo dudan lanak— badute erabilera eta balio jakin bat testuinguru geografiko jakin horren baitan.

Hizkuntza eta itzulpena guztiz funtsezkoak dira, jakina. Eta oso garrantzitsua da nire hizkera tokian tokiko hizkerara itzultzea, bertako errealitatea ulertuta, baina nire lanetan hizkuntza nola erabiltzen dudan ulertuta baita ere. Itzultzerakoan, noski, aukerak hamaika eta bi izaten dira, beraz, hori guztia ulertzea ezinbestekoa da adierazi nahi dudan esanahia behar bezala emateko. Dena den, ahalegintzen naiz jorratzen ditudan gaiekiko antzeko grinak eta zalantzak dituen jendea dagoen tokietan lan egiten. Oso kritikoa naiz kutsu turistikoa duen artegintzarekin, ez baitu benetan aintzat hartzen obra non kokatzen den eta nolako esanahia hartzen duen.

LHW Buelta gaitezen itzulpenari buruz esan duzunera, ezinbesteko elementua baita ez bakarrik testuinguru honetan, baizik eta lan egin duzun beste leku askotan. Itzulpena bera sormen-prozesu gisa ikusten al duzu?

BK Erabat. Ez da nire lanean bakarrik gertatzen: testu jakin batzuk, nobela jakin batzuk, edo edozein material —inprimatua zein Internetekoa— irakurtzerakoan, egiaz harrigarriak gertatzen zaizkit itzulpen batetik bestera aurki daitezkeen esanahi-aldeak.

LHW Erraza da itzulpenak gauza jakintzat ematea, etenik gabe egiten dira-eta kontsumitzen ditugun edukietarako, baina onartzen dut lan horrek sormen-elementu bat ere baduela: ia lankidetza-modu bat gertatzen da jatorrizko sortzailearen eta itzultzailearen artean, esanahia pixka bat aldatu behar baita testuinguru berri batera egokitzeko.

BK Itzultzaileek erronka handia izaten dute: batetik, sortzaileak helarazi nahi duen esanahiarekiko fidel jokatu behar dute, baina, bestetik, esanahi hori beste hizkuntzan ulergarri egiteko modua aurkitu behar dute, jatorrizkoaren espirituari ahalik eta leialtasunik handiena gordeaz, gainera.

LHW Bai. Zure lana ñabardura linguistikoz eta hitz-jokoz josita dago; batzuetan errima kontuak izaten dira, baina esanahiaren inguruko jolas sotilak izan ohi dira gehienetan. Elementu horietako asko ingelesaren berezko ezaugarriak direla ematen du; egundoko erronkak gertatuko dira, noski, zure lana beste hizkuntza batzuetara itzultzerakoan.

BK Errimak garrantzitsuak dira, batez ere hara eta hona ibiliko diren ibilgailuetan jartzeko lanak egiterako orduan. Baina, halakoetan, nik errima sakrifikatuko nuke itzulpena egitean —batzuetan guztiz konpondu ezinezkoa izaten baita— eta adierazi nahi dudan esanahiari jarriko nioke arreta.

LHW Itzultzaileekin lan egiterakoan, oro har, esanahia eta edukia lehenesten dituzu jatorrizko testuaren errima edo erritmoa zaintzearen gainetik?

BK Errimak eta erritmoak nire lanaren zati inportantea dira, baina kontuan harturik hizkuntza bakoitzak bere konplexutasunak dituela eta hizkuntza batetik bestera alde handiak egoten direla, ez dakit posible ote den hizkuntza bateko errima bestean errespetatzea inolako zentzurik gabeko mordoilo bat egin gabe, ulertzen?

LHW Halaxe da; itzultzea ez da, besterik gabe, hitz bat beste batez ordezkatzea, baizik eta soinuaren, erritmoaren eta esanahiaren ñabarduretan murgiltzea. Imajinatzen dut konfiantza handia jarri behar izan duzula urte hauetan guztietan itzultzaileengan, haiekin fidatu behar izan duzula zure asmoak behar bezala ulertu eta hitz egokiak aukeratuko dituztelakoan. Guztiz elkarlan berezia dela sentituko duzu.

BK Gerta liteke, adibidez, ematen dituzten itzulpena akademikoki zuzena izatea eta hitzez hitz jatorrizkoaren gauza bera esatea, baina mezuaren espiritua behar bezala ez helaraztea; ez, behintzat, nire lana hobeto ezagutzen duen norbaitek helaraziko lukeen moduan.

LHW Horrek badu zentzurik. Ekar ditzagun gogora orain arte egin izan dituzun erakusketak: hainbat eta hainbat lekutan egin duzu lan, izan AEBn, Mexikon, Argentinan, Europako hainbat herrialdetan zein Hego Korean. Nola heltzen diozu testuinguru kultural jakin baterako lanak hautatzeko zereginari? Akorduan dut erakusketa-gunea ikusteko Bilbora egin zenuen azkeneko bisitaldian izan genuen elkarrizketa, nola aipatu zenuen zeinen adierazgarria iruditzen zitzaizun Untitled (Our people are better than your people) (Gure jendea zuena baino hobea da) hemen ipintzea ikusgai. Nola segurtatzen duzu zure lana modu esanguratsuan txertatzen dela testuinguru kultural jakin batean?

BK Tamalez, lan horren mezua mundu osoan da adierazgarria, eta helarazten duen sentimenduak mendez mende iraun du, gainera. Historia, menderakuntza, hiltzeko asmoa eta bestearekiko beldurra hortxe daude, indarrean oraindik, eta ezin esan toki jakin bateko kontua direnik ere. Toki bakoitzean modu ezberdin batean azaleratzen da, eta barra-barra agertzen ari da gaur egun mundu osoan zehar. Eta badakit ez naizela historialaria, baina ezagutzen dut azken mendeetako espainiar historia, baita oraintsuagokoa ere. Ikusten dut nola egiten zaion aurre bestetasunari, badirela halako diferentzia-, tribalismo-, botere- eta azpiratze-forma batzuk. Historia hor dago, eta nire ustez, halako egoeretan ia edonongo edonor izan daiteke, zoritxarrez, biktima nahiz zapaltzaile. Jabetzen naiz, beraz, historia horretaz, batez ere espainiar estatukoaz eta Euskal Herrikoaz.

LHW Egia da, bai, zure lanaren parte handi bat adierazgarri suertatzen dela mundu osoan. Horren harira, Bilboko erakusketarako aukeratutako hainbat pieza datozkit burura: uste dut bertoko ikusleek euren historia eta testuinguru propioak eskaintzen dien ikuspegitik interpretatuko dituztela. Baina, era berean, zure lana modu unibertsalean ere gertatzen da esanguratsu, izan 1980ko hamarkadako lanaz ari garela, 1990eko hamarkadakoaz, edo 2025erantz goazen honetan egiten ari zarenaz¹. Unibertsaltasun horrek erraztu egiten al du zure lana testuinguru kultural eta geografiko ezberdinetan barrena mugitzea?

BK Zoritxarrez, bai. Lasaigarria izango litzateke, nolabait ere, nire lanean jorratutako zenbait gai zaharkituta geratu izan balira. Baina gauzak ez dira horrela. Espezie gisa definitzen gaituenaren historia errepikatu egiten da behin eta berriro.

LHW Esan duzun hori kontu garrantzitsua da: gai horiek zeresan handikoak izaten jarraitzen dute, eta, zoritxarrez, denboragabeak dira. Hizpidea zertxobait aldatuz, ikuspegi zabalago batetik galdetu nahiko nizuke hizkuntzak zure lanean betetzen duen lekuaz —testua bai baliabide gisa bai mezu gisa hartuta—. Batzuetan, zure lanetako hitzak ekintzarako edo hausnarketarako dei moduko bat izaten dira; beste batzuetan, berriz, konposizio baten barruko elementu bisuala izaten dira. Nola jorratzen duzu hizkuntzak zure jardunean betetzen duen eginkizun bikoitz hori?

BK Azken 45 urteotan irudiekin aritu naiz lanean, ez testuarekin bakarrik. Testua bera irudi bat da berez, baina nire lanean maiz ageri dira irudiak txertaturik: figuratiboak, paisaia itxurakoak, eskuen eta begien irudi mordoa. Areto handia bera —Untitled (Forever) (Betirako)— leku askotan egon da ikusgai, eta jendeak zera esaten du: “Ene, dena da testua eta!”. Ez, ez da. Lupa handi bat dago horman, eta testua luparen barruan txertatuta dago. Beraz, ez dira beti nahastuta agertzen, baina askotan bai, bien arteko nahasketa izaten da, irudian oinarritutako praktika bat, lehen fotografikoa izaten zena eta orain digitalizatuta dagoena, irudian txertaturiko testuz edo, batzuetan, testu hutsez osatua. Baina nire lanaren historiak, baita paste-up konposizioetako askok ere, agerian uzten dute nire lehengo piezetako askotan irudiak zama handia duela. Eta bideoan, noski, irudiak zama handia du, testua ere ageri den arren.

LHW Bai, irudiaren, testuaren eta espazioaren arteko hartu-emanak geruza askotako esperientzia eskaintzen dio ikusleari. Badirudi zure lanaren alderdi espazialak, lanari oinarri fisiko bat emateaz gainera, beste dimentsio bat eransten diola esanahia transmititzeko moduari. Nola orekatzen dituzu elementu horiek pieza berri bat kontzeptualizatzeko garaian?

BK Hiru elementuren arteko nahasketa izaten da beti: irudia, testua eta nire lana espazioan kokatzeko erronkari erantzuteko saiakera. Hortaz, espazioa bera esanahiaren parte bihurtzen da.

LHW Zure lanaren zati handi batek, tartean rogue audio edo audio bihurri izenez ezagutzen direnek, oso hitz gutxi erabiltzen dituzte —batzuetan bat edo bi baino ez—. Nola egiten diezu aurre erabaki horiei? Zure zehaztasuna oso deigarria da; nola lortzen duzu?

BK Hainbat gauzaren batuketa izaten da beti: gela edo toki batean sartzerakoan bakoitzak nola hautematen duen hormetan edo zoruan dagoena; eta une horretan entzuten duenak nola baldintzatzen duen esperientzia. Entzuten den horrek ez du zertan luzea izan. Erakusketa honetan, eguneroko hizkeran esandako mezutxoak baino ez dira. Nik uste horietako batzuek sorpresa eragin dezaketela, eta espero dut jendearentzat barregarriak izatea, baita “ironikoak” ere, halakorik esaterik badago. Zaila da gaur egun “ironiko” hitza erabiltzea, geure bizitzetan nagusi den erokeriak gain hartu baitie, nire ustez, ironiari eta parodiari.

LHW Interesgarria da nola soinutxo batek, edo testu zati batek, halako erantzun indartsua eragin dezakeen, dela umorea, dela ironia, are deserosotasuna ere. Esaten eta ikusten den horren tentsioa anplifikatzeko bitarteko gisa erabiltzen al duzu soinua?

BK Hara, Untitled (No Comment) izeneko bideoa erakusketako lanik berrienetako bat da, eta haren soinua hots dibertigarri eta beldurgarrien konbinazio bat da. Interneten aurkitutako gauzen zatitxoak dira. Hizketa ereduenak. Barrea zein negarra eragin dezaketen esateko eta ikusteko moduenak. Gauza askoren konbinazioa izaten da beti, eta ikusle bakoitzari modu batean eragiten dio.

Ez dago aldez aurretik ziurtasun osoz esaterik “hara, bai, hauxe izango da hitz honek esan nahi duena”. Horregatik ez naiz ni ikusleei artelan jakin bat zer den edo zertaz doan azaltzen dieten pareta-testuak jartzearen oso zalea. Iradoki nahi izaten dudan esanahi-aniztasunaren kaltetarako izaten direla uste dut.

LHW Audio bihurri horien alderdirik erakargarrietako bat zera da, badutela halako samurtasun bat. Pentsa, haietako batek “I love you” (Maite zaitut) esaten du! Interesgarria da gogoeta egitea audio horiek eta Untitled (Your body is a battleground) (Zure gorputza gudu zelaia da) lana ondoz ondo jarrita. Azken hori pieza ikonikoa da, zalantzarik gabe, eta gutako askok gogoan darabilgu AEBko hauteskundeak izan berri diren honetan, abortua eta emakumeen eskubideak eta osasungintza diskurtso politikoaren muinean baitira oraindik ere. Deigarria da kontrastea, zenbait lanek seriotasun handia baitute; audio bihurri horiek, berriz, arintasuna eskaintzen dute. Nahita sortutakoa al da kontraste hori?

BK Bai, jakina. Begira, “Sorry” (Barkatu) dioena gustatzen zait bereziki niri: hitza aditzen da lehenik eta, jarraian, danbor-hotsa. Milioika esanahi har ditzake horrek, segun eta entzulea zeri begira dagoen pieza entzuten duen unean. Edo zeri begira dagoen “maite zaitut” aditzen duen unean. Hamaika kontraesan edo esanahi aldaera ekar ditzake horrek, eta geruza mordoa eransten dizkio esperientziari, nik uste. Gainera, nire lan zaharretako batzuk birplanteatzeko aukera bikaina eman dit. Batzuen ustez ikonikoak omen diren haiek birplanteatzeko. Hitz hori ez zait askorik gustatzen, baina, tira, badakizu zeintzuetaz ari naizen: Your body is a battleground), I Shop Therefore I Am (Erosi egiten dut, beraz, banaiz), Untitled (Admit nothing/Blame everyone/Be bitter) (Ez onartu ezer/Besteei bota errua/Bizi amorratuta), Untitled (Our Leader) (Gure liderra), Untitled (Remember me) (Gogora nazazu)… Dagoeneko eginda dauden lan horiek hartu eta biziaraztea, horixe da kontua. Aldatzea, ez bakarrik obran dagoen testuaren bidez, baizik eta piezari begiratzean entzuten den soinuaren bidez. Eta uste dut Battleground lanaren kasuan bereziki ongi funtzionatzen duela. Luzaroan aritu nintzen pieza horrentzat egokiena den soinu disonantearen bila.

LHW Nondik dator soinu hori?

BK Hara, hilabete eman nuen Interneten murgilduta, soinuak biltzen dituzten web orriak eta Apple Music arakatzen eta Googlen tiro-hotsak, barreak, agurrak, maitasun-hitzak eta abar bilatzen. Eta ezin dut esan gozatu ez nuenik bilaketa hartan; soinurik aproposena aurkitu behar nuen.

LHW Oso eraginkorra da, bai. Soinu horiek audio bihurriekin eta soinuan oinarritutako bestelako piezekin nahasian entzutean esperientzia akustiko zeharo interesgarria gertatzen da. Zure lan zaharragoak ezagutzen dituen jendearen kasuan, soinua ez da agian izango zurekin lotzen duten lehen gauza, baina argi dago gero eta esanguratsuagoa bihurtu dela zure azken proiektuetan.

BK Bai, zalantzarik gabe. Estimu handian hartu ditut nire lana erakustareto ezberdinetan erakutsi ahala publikoak egin dituen iruzkinak eta kazetariek idatzi dituzten kritikak; askok eta askok azpimarratu dute soinuak obrari berari eta espazioari ematen dioten nolakotasuna, eta nola aldatzen duen horrek dena. Hainbeste esanahi daude... Esterako, No Comment lanean: gogoan dut nola ibili nintzen bideoaren zati jakin baterako off-eko ahots egokiaren bila, genero-kontuekin eta manosferarekin lotzea nahi bainuen. Eta, badakizu, laburra izan arren, orduak eman nituen entzun eta entzun, klip egokia aurkitu arte. Gainera, hasierako zatia —ahots mordo hori, haietako asko inoiz entzun den vocal fry² zoroena eginez, gainera— garrantzitsua izan zen niretzat. Hasi Kourtney Kardashianen ahotsetik eta Noam Chomskyrenera. Ene, harena bai vocal fry aparta! Henry Kissinger izan zen fry horren aitzindarietako bat; bada, haren ahotsa ere hortxe dago. Ahots piloa dago hor sartuta, batzuk iragarkietatik hartuak, beste batzuk Interneteko TED Talk saioetatik, eta horien artean tartekatuta ageri dira bai kritika garaikideko bai artearen eta kulturaren arloko diskurtsoan errepikatzen diren klixe ugari. Esanahi-mota desberdinen arteko dueto moduko bat, beraz.

LHW Zure ikerketak eta zure lanaren esanahi geruzak oso zabalak dira, baina, hala ere, gai zara benetako esanahia duen elementu bat ateratzeko vocal fry bat bezain gauza sotiletik. Liluragarria da pentsatzea ñabarduraz betea den zerbaitek —adibidez, tonuak eta inflexioak— pisu kulturala edo soziala izan dezakeela testuinguru anglofonoetatik kanpo ere. Ez dakit soinu-eredu horiek —edo baliokideek— botere-, klase- edo genero-dinamikak islatuko ote dituzten beste kultura batzuetan ere.

BK Nik ez dakit beste hizkuntzetan halakorik baden. Bideo horretako zati guztiak ingelesez daude. Generoarekin lotu izan direla uste dut, beraz, gaia aipatze hutsarekin, badirudi sexismoz jokatzen ari zarela. Eta honek ez du zerikusirik generoarekin bakarrik. Klasearekin du zerikusia, kidekoen onarpenarekin du zerikusia. Konplexua da oso; hainbeste, non badirudien vocal fry aipatuz gero emakumeen kontrako jarrera erakusten ari zarela, baina, hara, hori diskurtsoaren eta boterearen eta gizataldeen konplexutasuna izugarri sinplifikatzea da.

LHW Esanguratsua da nola vocal fry bezalako elementu bat generoaren edo klasearen inguruko aurreiritzi sakonagoen adierazle bihur daitekeen, eta, hala ere, konplexutasun horiek askotan aintzat hartu ere ez diren egiten. Zure lanak alderdi hori azpimarratzen du, jendea modu kritikoagoan pentsatzera bultzatzen duen modu batean azpimarratu ere.

 BK No Comment lanerako, Lady Gagaren “Shallow” abesti bikainaren lehen zatiaren klip mordoxka entzun nuen. Obran agertzen dena, baina, ez da Gagaren ahotsa. Beste kanta batzuk ere aditzen aritu nintzen, baina, noski, hain da erraza gogoratzen... Kaskezurrean sartzen zaizu; huraxe erabili behar nuen. Bideoa egin nuenean nonahi entzuten zen, eta oraindik ere sekulako amua da; beraz, horixe jarri behar nuen katuaren ahotik ateratzen. Eta gobernuari buruzko hitzaldi proselitista moduko suhar bat ematen jarri behar nuen katua. Garrantzitsua iruditzen zitzaidan.

LHW Konbinazio deigarria da, inolaz ere: katu bat pop kanta ikoniko bat abesten egotearen zentzugabekeria, zama politiko handiko diskurtso batekin uztarturik. Dibertigarria eta artegagarria da aldi berean, eta zure lanak oso ondo egiten du hori: asmamena eta seriotasuna orekatzea jendea erakartzeko, eta, era berean, ideia sakonago horiez gogoeta egitera bultzatzea.

No Comment ikusi nuenean, harrigarri egin zitzaidan nola murgilarazten zaituen irudi- eta testu-segida bizkor batean; eta hori eta sare sozialetan murgilduta ibiltzearen esperientzia ez dira oso gauza desberdinak. Gainera, kultura digitaleko beste alderdi batzuetan aurki dezakegun zarata bisuala islatzen du, eta soinuak areagotu egiten du sentsazio hori. Obrak bateratu egiten ditu zure lanean hain maiz agertzen diren tirabira- eta disonantzia sentimenduak, baina oraingo honetan beste modu batera egin duzu hori. Nola esango zenuke funtzionatzen dutela lan honetan tirabiraren nozioak edo inguruan dugun informazio guztiak eragiten duen nahasmenduak?

BK Untxi-zulora erortzea bezalako zerbait da³: laprast egiten duzu irudi-, hitz- edo musika-turrustaz osatutako txirrista moduko horretan behera, metaketa hutsa den horretara. Nik ez dut disonantzia-modu gisa ikusten. Izan ere, trantsizioak badu halako leuntasun bat, eta horrek izoztuta uzten zaitu. Alegia, disonantziaren ideiak berak “abangoardia” terminoa bezain zaharkitua dirudi kasik. Begiratu, benetan, zer-nolako kulturan bizi garen orain. Justaposiziorik zoroenak ere normalak gertatzen dira gaur egun.

LHW Bai, egia da hori. Normalizatu egin dira. Baina, era berean, uste dut gutako asko ari garela justaposizio horietatik aldentzen. Eta hizpide dugun pieza horretan gauza nabaria da normalizatu diren tentsio horiexekin ari zarela zu jolasean. Gorroto dut hau onartzea, baina ziurrenik publikorik gazteenarentzat oso naturala izango da obra hori. Natibo digitalak ez diren belaunaldientzat, berriz, harrigarriagoa gerta daiteke.

BK Nire ustez, arretaren ekonomia betean bizi gara orain. Hau da, arreta eskuratzea da funtsezkoena. Arreta hori nanosegundo bakar batekoa baldin bada ere. Dena da aldaketa, harrapaketa. Harrapaketa. Eta, noski, aipatu duzun lan horren zati handi bat mundu digitalean harrapatutakotik dator. Zeren jendea orain TikTok gora eta TikTok behera ibiltzen da; baina ni duela bost urte hasi nintzen obra egiten, eta ordurako begiratzen nuen dagoeneko TikTok. Aurkitutako materiala zen han nagusi. Hain zuzen ere, nire gainontzeko bideoak ez bezala —haiek grabatuak eta editatuak baitziren—, beste hau harrapatutako elementuekin egin nuen.

LHW Gustatzen zait untxi-zuloaren analogia hori, gutako askok untxi-zuloan erortzea esaten baitiogu sarean sartu eta galtzeari. Denboraren zentzua galtzeari, arreta galtzeari. Zure lanak modu bisualean erretratatzen du hori, oso modu eraginkorrean egin ere, eta soinuak efektua indartzen du.

BK Gauzak bost esalditan esan ezean, inork ez du arretarik jartzen.

LHW Badirudi zure bideo-collage lana pixkanaka-pixkanaka joan dela taxutuz zure artegintza-ibilbide luzean zehar, zure paste-up goiztiarrekin hasi eta teknologian izan diren aldaketen harira eboluzionatuz. Pentsatzen ari naiz nola erlazionatzen ote diren eskuz moztutako lehen konposizio haiek eta gaur egun erabiltzen dituzun prozesu digitalak. Nola ikusten duzu bilakaera hori zure lanean, eta zer suposatu du denboran zehar zure irudigintzarentzat?

BK Uste dut nire lana, baita beste artista askoren lana ere, maila bateraino, bizi ditugun munduaren eta teknologien isla direla. Hasierako paste-up haiek egiten nituenean, aldizkari batean ari nintzen lanean diseinatzaile editorial gisa, eta hortik hartu nuen lan egiteko modu hura. Digitalizazio-aroaren aurretik izan zen, eta huraxe zen mundu guztiak egiten zuena. Metodo estandarizatua zen, nolabait. Denok egiten genuen gauza bera: moztu eta itsatsi. Denok erabiltzen genuen kautxuzko itsasgarria. Horrela egiten ziren diseinuak. Beraz, hura zen usadio nagusia. Eta, gero, lanaren eskala handitzen hasi nintzenean, serigrafia erabiltzeari ekin nion. Baina ondoren inpresio digitala sortu zen, eta teknika behar beste hobetu zutenean, inpresio digitala baliatzen hasi nintzen eskala handiko lanak egiteko. Eta horrek aukera eman zidan lana beste maila batera eramateko, arkitekturara eramateko. Inpresio digitala horma-paper bihurtzeko. Eta bideoari esker, Interneten dugun bizimoduak teknologia eraldatu du berriz ere.

 Horrenbestez, online harrapatutakoa erabiltzea eta untxi-zuloan behera erortzea ez da hain ezberdina inprimatze-metodoek urte luzez izan duten eraldaketarekin alderatuz gero. Publiko zabalarentzako argitalpenak eskuz egindako maketen bidez gauzatzen ziren garai batean, eta orain, berriz, Interneten bidez egiten dira. Uste dut nire lanek agerian uzten dutela pieza bakoitza egitea ahalbidetu duen teknologia.

LHW Horixe da zure obraren atzera begirako erakusketa batean lan egitearen plazeretako bat: ikustea zenbat bitarteko, teknika eta teknologia ezberdin baliatu dituzun denboran zehar; ez da horrelakorik gertatzen pintura-erakusketa tradizional batean. Badakit esan duzula eboluzio mota hori dela artistek egin ohi dutena, baina, zure kasuan, gauza bereziki deigarria gertatzen da. Kautxuzko itsasgarriarekin itsatsiz hasi zinen, eta orain TikTok darabilzu lanerako, baina beti ere oinarrizko ikuspegi berberarekin: esanahiak uztartzea. Zure teknikek eta bitartekoek halako bilakaera itzela izan dute, non zure lana bereziki esanguratsua gertatzen baita. Artista askok garrantzitsu izaten jarraitzen dute lauzpabost hamarkada igarota ere, baina nik sarritan jarri izan dut zure lana adibidetzat, unean unekoarekiko fidel mantendu baitzara beti, beste asko ez bezala.

BK Eskerrik asko. Asko estimatzen dizut hori esatea.

LHW Arkitektura-elementuak goitik behera biniloz estaltzea ere bada beste giltzarrietako bat. Garai batean, eskala fisiko txikiagoan lantzen zenituen kontu handiz aukeratutako hitz eta adierazpenak —ikuslea seko geldiarazten duten justaposizio deigarri horiek—. Baina ematen du denborak aurrera egin ahala lan hori handitzeko izan duzun modua bat datorrela, erabat, gaur egun bizi dugun unearekin. Oso eraginkorra da, batez ere arreta guneak aldatzeari eta orain jendeak itxuraz behar duen murgiltze-esperientzia berehalako horri dagokienez.

BK Bai, halaxe da. Jendeak “txundimena” eta murgilketaren kontu hori eskatzen ditu. Baina uste dut eskalaren kontua arazo bat zela, eta hori aldatu egin da orain. Inprimaketa digitalak espazio arkitektonikoak eurak jorratzeko aukera eman zidan, eta askoz ere merkeagoa zen serigrafia erraldoiak egitea baino. Izan ere, Kanadako serigrafia-inprimategi handienean egiten ziren serigrafia haiek. Hain zen garestia…. Eta hortxe dago bideo-proiekzioaren eskala ere. Orain errazagoa da gauzak biltegiratzea. Eta eskala handiagoa izan daiteke, edo txikiagoa. Areto batera egokitu zaitezke. Teknologiak gauzak aldatu dituela erakusten duen beste adibide bat LEDa da. Proiekziorik gabeko lehen pantaila digitalak puntuak besterik ez ziren, ez zegoen inolako bereizmenik. Eta azken hamar urteotan gertatu dena ikaragarria da. Berriro diot, aldaketa hori ere hor dago.

LHW Teknologia-aldaketa horiek izugarri areagotu dute zure lanaren eskala eta moldakortasuna, irisgarriago bihurtu dute testuinguru ugaritan. Baina bilakaera teknologikoa alde batera utzita, hortxe dago zure lanak publiko ezberdinentzat duen adierazgarritasuna ere. Zure piezetako asko sakon errotuta daude Estatu Batuetako errealitate soziopolitikoetan, baina unibertsalak ere badira: Danimarkako edo Espainiako ikusleei estatubatuarrei bezain argi iristen zaizkien mezuak helarazten ditu. Esanahi-geruzak ez dira berberak izango agian kultura guztietan, baina funtsezko ideiak ezin hobeto ulertzen dira.

BK Bai, jakina. Esate baterako, lehen aretoan, I shop therefore I am jarri dugun tokian, Untitled (That’s the way we do it) (Guk horrelaxe egiten dugu) ere badago. Pieza hori nire lanaren estiloa oinarri hartuta online bildutako irudiz eginda dago. Badaude beste hizkuntza batzuetan egindako hainbat ere, baina are gehiago egon daitezke, nik aurkitu ez ditudan arren. Irudi horiek batzea bilketa-ahalegin handia izan da, adibidez. Nire lanaz aritzerakoan ez dut sekula “artxibo” hitza erabiltzen, baina argi dago artxibaketa-lana badagoela tartean. Eta ikerketa-lana ere bai. Eta, jakina, irudien bilaketa eta soinu-klipen bilaketa, eta objektu, gertaera eta soinu horietatik guztietatik abiatuta esanahiak josteko gaitasuna.

LHW Maiz askotan zure lana botere-egiturei buruzko iruzkina izaten dela kontuan hartuta, jakin-mina pizten zait, eta neure artean egiten dut ea zer gertatzen ote den leku jakin baterako enkargua jasotzen duzunean. Jarri al dizute inoiz mugarik edo presiorik gai korapilatsuak jorratzeko orduan? Edo, zuzenean, gairen bat saihestu behar izan al duzu? Buenos Airesen edo Mexiko Hirian egin zenituenak bezalako nazioarteko enkarguez ari naiz, batez ere.

BK Bai. Buenos Airesen, inork ez zidan esan “Hau egin dezakezu, eta hori egin dezakezu”. Baina hango titularrak irakurtzen nituen, eta hala jakin nuen Argentinan borroka gogorra zegoela emakumeen eta ugalketa-eskubideen alde; emakumeen manifestazioak indartsu ziren une hartan. Erakusketaren komisarioak, Cecilia Alemanik, niretzat aukeratu zuen gunea Emakumeen Zubitik gertu zegoen. Oso leku esanguratsua zen, eta gaiaren inguruan oraindik hainbesteko zalaparta egonik, asmatu nahian aritu nintzen generoaren eta boterearen auziari nola heldu neure burua gobernuaren biktima ondo publizitatu bat bihurtu gabe. Ez dut izan nahi ezezkoa jasotzen duelako biktima bihurtzen den probokatzaile profesionala. Ulertzen?

LHW Bai.

BK Esanahia ematen eta jendearengana iristen asmatu behar da erronka handiko egoeretan. Eta, niretzat, hori egiteko modua ez da probokatzailea izan eta neure burua jartzea eztabaidaren muinean, baizik eta esanahia bera helaraztea. Eta uste dut eman nuela hori egiteko moduarekin. Mexiko Hiriko esperientzia, aldiz, zoragarria izan zen. Askatasun osoz jorratu ahal izan nituen botere- eta kontrol-tresnak, gerra, gaizkile-taldeak eta mundu mailako gatazkak bezalako gaiak. Ez nituen emakumeen ugalketa eskubideak berariaz azpimarratu Mexikok elizarekin duen harremana dela-eta, baina horra hor ironia: une honetan, legearen aldetik, Estatu Batuetako leku gehienetan baino hobeto dago Mexikon abortuaren auzia. Mexiko Hirian bikain hartu ninduten. Hori baino askoz ere lehenago, Haifan kartel bat egitea proposatu nuen, iragarki kartel handi horietako bat… Duela urte asko-asko izan zen hura… Haifan zela uste dut. Jenny Holzerrek eta biok parte hartu genuen hartan, Israelgo Museoaren proiektu baten bidez, eta hura izan zen kartel bat atzera bota didaten aldi bakarra. Untitled (We don’t need another hero) (Ez dugu beste heroirik behar) lana zen, baina hebreeraz idatzita; museoaren barruan bai, han bai jarri zuten, baina ezin zuten kartel gisa ipini. Aspaldi izan zen hori.

LHW Instituzio baten babes-hesiaren barruan egoteak egoera erabat aldatzen zuen, beraz.

BK Bai. Baina gaur egun, zoritxarrez, babes-hesi instituzional horiek erasopean daude.

LHW Horixe da zure lana horren deigarri egiten duena: botere-egiturak agerian uzteko eta iraultzeko tresna gisa erabiltzen duzu hizkuntza, inork artea egoterik espero ez duen lekuetan erabili ere askotan. Jendea ideiak barneratzeko prest iristen da museo batera, baina zure lana iragarki-kartel batean agertzen denean —iragarki bat ikusteko baldintzatuta gaudenean, alegia— aitzinasmo hori zapuztu egiten da.

BK Horixe maite dut nik. Izan ere, espazio publikoetan iragarki-kartelak egiteko aukera dudanean, beti eskatzen dut ez ditzatela arte gisa identifikatu. Ez dut behar nire izena agertzerik. Gogoratzen naiz hasieran, ez dirurik ez galeria ordezkaritzarik ez nuenean, zer pentsatzen nuen nire lana publiko egitearen gainean. New Yorkeko metro-sistemako batekin jarri nintzen harremanetan, ea zerbait egin zitekeen eta ea zenbat kostatuko litzatekeen galdetzeko. Eta esan zidan: “Guk ez dugu ezer saltzen ez duen iragarkirik egiten”. Oso bestelako garaia zen hura, eta handik gutxira, Public Art Fund eratu zen; hiru aldiz lagundu zidan erakundeak, eta aurki laugarren aldiz egingo du, JFK aireportuan. Gogoan dut egin nuen lehen proiektu publikoa, iragarki-kartel bat, Artangelekin gauzatu nuela, Londresen. Londres osoan egin nituen gauzak. 1982 edo 83 inguruan izan zen, nik uste, eta hor nonbait baditut bertan ateratako argazki batzuk, norbaitek kartelean “Bitch” (puta) idatzi zuela erakusten dutenak.

LHW Kontxo! Erreakzio horrek argi uzten du nolako pisua izan dezakeen zure lanak espazio publikoetan, batez ere bitartekaritzarik gabe eginez gero, arte gisa etiketatu gabe.

BK Bai. Hortxe dago Columbusen, Ohion, gertatutakoa ere Your body is a battleground egin nuenean. Bi panel zeuden, berdin-berdinak — badira nonbait horren argazkiak— eta, zin dagizut, nire kartela jarri eta lau ordura, doi-doi, Right to Life (Bizitzeko eskubidea) mugimendukoek fetu baten kartela jarri zioten parean.

LHW Adibide horrek argi erakusten du, bai, espazio publikoan egiten duzun lanak zernolako indarra hartzen duen —eta zer nolako probokazioa eragiten duen—. Sinestezina da zeinen azkar agertu zen zurearen kontrako kartel hura. Zure arteak aztoratzeko eta desafiatzeko duen ahalmenaren froga gisa ikusten dituzu mota horretako erreakzioak?

BK Bai. Begira, garai zoroak bizi ditugu, eta ez dakit zer gertatuko den [2025eko] urtarrila iristen denean. Gobernu-egitura asko gainbehera datozela ikusten ari naiz. New York Magazine aldizkariaren azal hura egin nuenean⁴, mehatxu batzuk jaso nituen Interneten. Baina kazetariak, irakasleak, politikariak, legelariak eta medikuak dira gero eta mehatxu gehiago jasotzen ari direnak, eta horrek pixkanaka desagertzeko arriskuan jartzen du estatubatuarrok gure demokraziatzat jotzen genuena.

LHW Zure lana artearekin loturarik ez duten lekuetan erakusteak bezalaxe, zure piezetako askoren anbiguotasunak ere eragin itzela dauka: ikuslea askotan geratzen da ziur ez dakiela nork hitz egiten duen edo mezuak zer defendatzen duen, eta horrek are indartsuago bihurtzen du. Ikusleei utziz esanahia eraikitzeko zeregina, zure asmoa zein da: jarrera jakin batera bideratzea, ¿edo hausnarketa bultzatzea eta ikusleak gelditzera behartzea?

BK Egia esan, zaila da aurreikusten, izan ere, batzuetan ziur egoten naiz ikusleak jarrera jakin bat har dezakeela. Beste batzuetan, “Zer esan nahi du horrek?” galdera piz daiteke, agian. Baina uste dut, behin lana kalean denean, onartu beharra dagoela —niri ez baitzait interesatzen jendea auzitara eramaten ibiltzea— litekeena dela nire estiloa ni ados ez nagoen gauzetarako ere erabiltzea noiz edo noiz.

LHW Erabilera komertzialerako edo politikorako baliatu dutela zure lana, horretaz ari zara.

BK Bai. Horixe gertatzen da, besteak beste, gure kulturak berezkoa duen biralitatea tartean sartzen denean. Sekula ez zait otu inork nire izena edo nire lana ezagutu behar zuenik. Ez pentsa jendeak kristorena nintzela uste zuenik unibertsitatetik atera nintzenean. Nik ez nuen eskolarik izan. Beraz, zaharxeagoa nintzen, eta inolaz ere aurreikusi ez nituen gauzen emaitza aparta eta atsegina da hau; halakoetan, baldintza historikoen, gizarte-harremanen eta milioi bat zirkunstantzia arbitrarioren arteko elkarketa egon ohi da tartean. Nahiago izango nuela lehentxeago gertatu izan balitz? Polita izan zitekeen, bai. Baina ez dut kexarik. Izan ere, batzuetan, jendea oso gaztetan egiten denean famatu, hor ibiltzen da hamarkada luzez ezinegonak janda, neurria eman beharraren beharrez, merkatua oso aldakorra delako, eta oso espekulatiboa delako. Agian ez da beti horren espekulatiboa izan, baina argi dago aldakorra izan, izan dela. Zer dago modan eta zer ez? Nor dago denen ahotan? Nor dabil norekin? Edozein alorretan gora egiten laguntzen duten kontu horiek guztiak, alegia.

LHW Aitortza ustekabean iristen da askotan, zuk zeuk aipatu dituzun faktore historiko eta sozial horiek guztiek moldatuta. Eta ospean, aitortzan eta artearen merkatuan barna mugitzea —batez ere honako hau bezain espekulatiboa den eremu batean— izugarri gauza konplexua da. Zure lanak boterea, identitatea eta kultura azpimarratzen ditu, eta ez da aise sartzen kategoria zehatzetan: politikoa, feminista ez beste edozein. Garrantzitsua iruditzen zaizu esparru horien aurrean duzun jarrera egituratzea, edo iruditzen zaizu etiketa horiek azpimarratzeak zure lanak eragin zabalagoa izatea eragozten duela?

BK Ni emakume feminista naiz, emakume artista naiz, kulturaren bidez boterea nola taxutzen den interesatzen zaion emakume bat naiz, baina ez dut emakumeen artea egiten, ez dut arte feminista egiten, eta ez dut arte politikoa egiten. Lanak izan ditzakeen aukerak mugatzeko kategoriak eta moduak baino ez dira horiek. Praktika jakin bat bazterrean mantentzekoak. Nik artea egiten dut.

LHW Artearen merkatua, zuk zeuk adierazi duzun bezala, erabat aldakorra izan daiteke, eta joera iragankorren mende egon ohi da. Baina merkatua alde batera utzita, aldaketa nabarmena egon da artearen munduak, orokorrean, duen funtzionamenduari dagokionez ere: nork lortzen duen ikusgaitasuna, nork lortzen duen arreta. Zuk ikusi duzunaren arabera, aldaketa horiek nola eragin diote nork bere burua artistatzat jotzeko zilegitasunari edo gaur egun artea baloratzeko dagoen moduari?

BK Artearen munduak, pluralean esanda, asko aldatu direla uste dut. Ni hasi nintzen garaian, artearen mundua omen zena hamabi morroi zuri ziren, Lower Manhattanekoak denak. Hiriko beste leku batzuetan emakume, koloreko pertsona eta bestelako genero-identitatedun jende piloa ari zen nor bere lanak egiten, baina ez ziren diskurtsoaren parte. Ez zeukaten ikusgaitasunik, eta ez zitzaien inolako protagonismorik ezta baliorik aitortzen, modurik krudelenean, gainera. Eta uste dut aldatu egin dela artearen munduaren nozioa, orain askoz gehiago direla beren burua artistatzat jotzeko zilegitasuna dutenak, eta bai erakusten dena, bai kontatzen dena subjektibotasun ezberdin askotatik sortzen dela. Izugarri garrantzitsua da hori. Aldaketa sinestezina izan da, eta nola ez, erakundeak…. erakunde eta galeria guztiak barkamen-eske dabiltza orain hutsegite historiko hori konpentsatzeko; eta uste dut behar-beharrezkoa dela, gainera. Beraz, nahiz eta badirudien bizitza atzeraka doala, aldaketa oso-oso handia izan da koloreko pertsonei eta emakumeei dagokienez, baita klase eta genero identitate ezberdinek arte munduaren baitan izan duten onarpenari dagokionez ere.

LHW Bai, zuk gertutik ikusi duzu nola aldaketa horiek bidea prestatu duten ahots- eta ikuspegi aniztasun handiagoa egon dadin. Erakundeak nor bere historiarekiko zorrak kitatuz doazen heinean, interesgarria da zure lana aldaketa horiekin nola gurutzatzen den ikustea. ¿Online edukiak ugalduz eta informazioa kontsumitzeko modua aldatuz joan diren ahala, nolako bilakaera izan du zuk hizkuntzarekin duzun harremanak? Ba al da alderdiren bat aldaketa horretan zure lanaren nondik norakoari eragiten diona?

BK Ez nago ziur. Badakizu, bada gauza bat oso interesgarria: diseinatzaile editorial gisa lanean ari nintzela hasi nintzen prosa eta poesia idazten, eta irakurraldiak egiten New Yorken. Horrek hizkuntzaren murriztasuna erakutsi zidan. Nik maketa bat egiten nuen, eta testuaren atalean “A, B, C, D, E” besterik ez nuen jartzen; ondoren, erredaktoreari zegokion diseinuan testuarentzat utzitako tartean idaztea. Nire lana diseinatzaile editorial batena izatetik artista batena izatera igaro zen irudi horien gaineko hitzak nire hitzak, nire ahotsa izatera pasa zirenean.

LHW Badirudi zehaztasun- eta murrizketa-lan goiztiar horren zantzuak igartzen zaizkiola gaur egun testuak espazio digitaletan funtzionatzeko duen moduari; adibidez, meme-kulturan, non oso hitz gutxik pisu ikaragarria izan baitezaketen.

BK Nork esango zukeen etorkizuneko hizkuntza haikua izango zenik? Testuaren laburtasunak hainbesteko zeresana izango zuenik Interneteko esanahietan, esanahi hutsalak izanagatik ere? Bada, horra hor meme-kultura eta testu horien murriztasuna.

LHW Memea bezain iragankorra den zerbaitek halako pisu kulturala izateak agerian uzten du hizkuntzak eta esanahiak ezusteko moduetan eboluzionatzen jarraitzen dutela.

BK Eta daukaten indarra krudela izaten da batzuetan, eta barregarria beste batzuetan.

LHW Eskerrik asko, Barbara, zure gogoetak partekatzeagatik. Zoragarria da ikustea zure lanak loturik jarraitzen duela hizkuntzaren bilakaera-ahalmenarekin —dela meme moduan, dela testu moduan, edo dela zure artea barne hartzen duten espazioetan—. Pribilegio hutsa izan da zure hausnarketak entzutea eta zure praktikan esanahiak etengabe moldatzeko duen gaitasunaz gogoetatzea.

[Itzulpena: Rosetta testu zerbitzuak]

Oharrak

1. Barbara Kruger eta Lekha Hileman Waitollerren arteko elkarrizketa 2024ko abenduan egin zen.
2. Vocal fry deritzo (“laringalizazio”, “ahots frijitu” edo “ahots kirrinkari” gisa ere itzulia) gizakiaren ahots erregistrorik baxu edo lodienari, baita hura sortzeko ahots-teknikari ere.
3. Untxi-zulo deritzo egoera konplexu bati edo gai interesgarri bati, bere baitan harrapatzen gaituenean eta irteten uzten ez digunean beste arazo edo bilaketa batzuetara garamatzalako behin eta berriz.
4. New York Magazine aldizkariak 2016ko urriaren 31n argitaratutako alearen azalaz ari da; bertan, Donald Trumpen aurpegia ageri da gainean “loser” (galtzailea) hitza idatzita duela.

PDF-a JAITSI