Barbara Kruger: Another day. Another night

katalogoa

GERRA. ETXEAN BERTAN

Gary Indiana

“Gerra hasi da. Non edo nola izan ote den, jadanik inork ez daki. Baina hasi, hasi da. Dagoeneko denek daukate buru atzean, ahoa zabal-zabalik, arnasestuka. Krimenen eta irainen gerra, gorrotoz beteriko begien gerra, burezurretatik lehertzen diren gogoeten gerra. Hortxe dago, munduaren gainean zutik, bere kable-sareaz lurrazala estaltzen duela. Segundoa segundoaren atzetik, errotik ateratzen du aurrera egin ahala bidean topatzen duen guzti-guztia, hauts bihurtzen du dena. Ezker-eskuin zartako betean dabil bere kako, atzapar eta moko sorta oldarkorrarekin. Ez da inor onik aterako. Salbuespenik gabe. Horixe baita gerra: egiaren begia”¹.

Teknikoki, “guk” ez dakigu ia ezer Barbara Krugerri buruz. Egiten dizkioten elkarrizketetatik tarteka-marteka azaleratzen diren biografia txatalak kontu handiz mugatuta egoten dira: alde batetik argitzen dutena bestetik gorde ohi dute. Kruger ez da sekula oso “adierazkorra” izan bere artistatasunaz mintzatzean, eta haren obrak badu zerbait Marcel Duchampen lanean topatzen dugun buruargitasun inpertsonaletik, nahiz eta Krugerrek egiten duen oro egile-pieza bat den berez, modu nabarmenean, gainera.

Duchampek jorratzen zituen gaiak artea eta bizitza ziren, edo are bizitzaren artea. Krugerren lanak, berriz, etxe barruko gerra du ardatz, gutako bakoitzaren baitako gerra: onaren eta txarraren artekoa, gizonen eta emakumeen artekoa, beltzen eta zurien artekoa, galtzaileen eta irabazleen artekoa, ergelen eta astapitoen artekoa, mundua hain toki nahasia bihurtzen duten disonantzia soziokultural guztien artekoa. Badirudi halako goibeltasun porrokatu batetik jaiotzen dela: jendearen artean gauzak gaiztotu egiten direla, maitasuna ia oharkabean amorrazio bilakatzen dela, unerik dirdaitsuena ere segundo bakarrean kaka zahar bihur daitekeela argi eta garbi ulertzeak eragiten duen ezinegonetik. Duchampenak bezain abstraktuak ez diren gaietatik, nolabait esatearren. Ez hain itxiak arte-objektua salgai eta truke-gai bat omen delako ideian, eta kito.

Krugerren objektuek duten fisikotasuna harrigarria gertatzen da askotan, zeren, nolabait ere, badirudi haien “objektutasuna” ezin egokiagoa dela leku eta une jakin batean jorratutako ideia jakin horrentzat; eta artistaren ideiak erraz eraman daitezke bitarteko batetik bestera. Gardentasuna da Krugerren lanaren baldintza ideala, Power/Pleasure/Desire/Disgust (Boterea/Plazera/Desira/Nazka) instalazioan argi ikusten den bezala; bertan, ia dena da hitzak barra-barra darizkion azal bat, arkitektura bolumenen gainean proiektatua. Zeren, zentzu batean, lan horrek eskatzen duen kontzientzia motak ezinbestean behar du esan beharrekoa islatzeko espazio huts mordoa, lerro garbi eta zehatzeko zerbait. Beste era batera esanda, ideietan oinarritutako artea da, bai, baina, zera, arte kontzeptualak, sarritan, oinarrizko disjuntzio bat erakusten du artistak materialak erabiltzean sentitutako plazeraren eta lanak helarazten duen mezuaren artean; esanahia eta plazera alderdi fisikotik at jartzeko proposatzen digu (“artea” nahita erakargarri izateko eginak diren edukiontzietan sartuta balego bezala), eta estetika apaindura-gose neurrigabeari egindako bigarren mailako kontzesio gisa ulertzeko. Kruger, ordea, metafisikotik eta nahasgarritik gutxien duen artista da. Artista existentzialista, zentzu batean. Gure ohiko plazer- eta probokazio-sortari erreparatuz gero, ondo egindako produktuak —bisualki deigarria eta batzuetan erdeinagarria ere baden zera horrek— eskaintzen duen plazera gertukoagoa zaigu kai kiribil bat baino, edo Mexiko Berrian han nonbait galduta dagoen eta sekula santan bisitatuko ez dugun tximistorratz-sail bat baino². Krugerren obra sotila eta zuzena da era berean, inplikazio sotilak ezkutatzen dituen hizkera zuzena, alegia, eta komunikabide pribatuek erabiltzen dituzten estrategia ugari baliatzen ditu; izan ere, maiz askotan, estrategia horiek deigarriagoak izaten dira, baita benetan atsegingarriagoak ere, “artelan” garaikide asko eta asko baino: komunikabide mota hori da gure garaiko hizkuntza xehea, huraxe gertatzen zaigu gertukoena geure egunerokoan. Krugerren jomuga gauzen egoa eta libidoa dira, artearen historiaren ñabardurak edo igarkizun intelektualak baino areago; dena den, haren lanetan erraztasun berberaz aurkitu ahalko dituzu “arte-auziak” zein “bizi-auziak”, ez dago horrekin hutsik egiterik.

Bizitako esperientzien sinopsi adierazgarriak atzematen ditu Krugerrek, eta gure bizitzak zein punturaino dauden oker zehazten du haietan: modu zirikatzailean egiten du, bitxiki iradokitzailea den ikonografian zehar sastakatuta. Bere lanaren eskala aldakorrak badu halako “nahikotasun” argi bat, batzuetan are “eman diezaiogun benetako arrandia emozio nazkagarri honi” kutsua ere. Esaterako, bada lore eder andana erraldoi bat, erdian hitz-tarte txiki bat duena: JAM LIFE INTO DEATH (GALKATU BIZITZA HERIOTZAN); horratx publizitate eta telebista orok, komunikabide orok une oro duen ezkutuko xedea. Bada, horrelakoxe gauzak dira nik gustukoen ditudanak. Hain zuzen ere, hedabideen mundu xelebre hori da Krugerren lehengai oparoa, inguratzen gaituen eta gure egongeletan borborka aritzen den hori, erabakiak  gure ordez hartzen dituen hori, errealitateak nolakoa beharko lukeen erakusten eta esaten digun hori, nolakoa beharko lukeen zeren arabera?, galde genezake, baina, kontuaren alde negatiboari erreparatzen jarrita, gero eta gutxiagok galdetzen dugu ezer: heriotzaren antzerkia, hilen itzalak —gure itzalak— Platonen haitzuloan ñirñirka dituena; ameskeriazko firi-fara elektronikoaren antzerkia, piztu ez ezik elikatu egiten duena gorputzaz gabetzeko desira, jada erabat mundu ez den mundu batean norberaren ordezko izaki gorpuzgabe hegaldari bihurtzeko desira, figura bat gorputz baten ordez, une bt eta berean NI eta EZ NI, ZU eta EZ ZU den zerbait, alegia.

Wal-Mart hipermerkatuko etxetresna sailean neure baitarako pentsatutako oharrak. Wal- Mart, bai. Nahi duzuna eskura dezakezu Wal- Marten, edozer. Nahi izateak berak dagoeneko hilda zaudela esan nahi du. Iragan eguberrietan epifania bat izan nuen Wal-Marten. Ez, gehiegitxo esatea da hori. Epifania zertan zetzan jakin nahi izatekotan, Krugerren eskulturetako bati begirada bat botatzea besterik ez dago: Santa Claus ikusten da neska txiki bati sexu-erasoa egiten, eta piezaren atzeko aldean Jesukristo ageri da, Jesusek ohi duen modu guztiz nabarmenean sufritzen (bide batez, “Zergatik ez naizen kristaua, Bertrand Russellek idatzia” titulua jarri nahi nion honi). Bi aste falta ziren eguberrietarako. Wal- Marten, sail bakoitzeko giro-musika sistemari gabon-kantak zerizkion durundi betean, eta sail-arduradun bakoitzak kanta-sorta ezberdina programatzea erabaki zuen nonbait. Dendan barrena joan ahala, norgehiagokan ari ziren doinu alai haiek guztiek bat egiten zuten nahasketa erabat disonante, garratz, are beldurgarri batean, Stockhausenek eguberrietako album bat egitea erabaki izan balu bezala. Eta badakizu zer? Perfektua zen, artea kasik, eta, itxura guztien arabera, Wal-Mart hartan inor ez zen ohartu ere egin etxera joan eta norbere buruaz beste egiteko gonbidapen sotila zela hura. Horrek badu zerikusirik Barbara Krugerren lanarekin, nik uste. Handiusteko errepresentazio lasaigarri jakin batzuk zapuzte hori, eldarnioa desitxuratze hori, beti ere gure arreta mantentzeko beharrezkoa den melodia apurra utzita.

Zenbaitetan, Krugerren irudiak errealitatearen gainean itsasten dira, besterik gabe. Zehaztasun horrexek eta digresiorik ezak ematen diete indar hori, halako izaera kontzentratu bat eman ere, “horra hor arazoa zein den eta nolakoa den” tankerako izaera bat, eta lan horiei buruz idatzi izan dutenak sarritan aritu dira erabat nahastuta, eginahalak eta bi eginez, “ni” zein naizen eta “gu” zein garen eta “zu” zein ote den asmatu ezinean, lana artistarengan eta ikuslearengan “gorpuztua” balego bezala, Jackson Pollock bere tanta eta zipriztin semenoide basati eta eroetan txertatuta dagoen modu berean; Krugerren jardunak, berriz, ia-ia horren kontrakoa den zerbait du oinarri: nork bere burua goratzearen ideiari aurre egiten dion zerbait, eta, are garrantzitsuagoa dena, subjektua artista/ikusle harreman konbentzionalean finkatzeari uko egiten dion zerbait.

Ez dago zertan Lacan irakurri Krugerren lana balioesteko, baina Lacan lagungarri gertatzen da lan hori nolabaiteko distantziatik ulertu nahi izanez gero, hots, obrak hari begira gauden unean dioenarekin buruz buruko hartu-eman zuzenean katigatuta geratu gabe ulertu nahi izanez gero. Izan ere, litekeena da Krugerren piezetan zehaztutako momentuek lotura izatea zure bizitzako uneren batekin, eta beraz, zuretzat izango duten “esanahia” ezberdina izango da, ziurrenik, dagoeneko zeure biografian nolabait txertatuta badaude. Hartara gai izango zara “eureka” sentipen horren alderik pertsonalena beste momentu baterako uzteko: arimaren gau ilunerako, zuretzat berezia den norbait hori benetan nolakoa den ohartzen zaren instantean harekin igaro beharreko zorigaiztoko une horretarako. Beti esaten diot jendeari Lacan irakurtzeko. Zentzu lacaniar batean, “ni” eta “gu” eta “zu” paradigma baten adierazle mugikorrak dira, krisi-gertaleku jakin bateko kontzientzia-eredu baten elementuak. “Ni” “niaren” ideia bat den bezala, “zu” “zuaren” konstruktu bat da: hona nola kudeatzen dugun “guk” krisia, nola negoziatzen ditugun “guk” sexua eta dirua eta politika, hona hemen “gure” ohiko erantzunen mapa, hona hemen “gure” dinamikaren diagrama bat; eta aurrez aurre begiratzen badiozu, sardexka-puntan duzun bazkari biluziari begiratzen badiozu³, konturatuko zara zergatik dagoen gaizki, gure gizartean nagusi diren truke-mekanismo transpertsonalek zergatik sentiarazten zaituzten sasikume hutsa, zergatik hiltzen zaituen goxo-goxo bere abesti txatxuarekin, halako min gozoa ematen duen horrekin⁴.Your comfort is my silence. Your money talks. Buy me and I’ll change your life (Zure erosotasuna nire isiltasuna da. Zure dirua jaun eta jabe. Eros nazazu, bizitza aldatuko dizut). Proposizioak dira horiek denak, baina irrazionalak —erraietatik atereak— logikoak baino gehiago. Eta nola egiaztatzen dira proposizioak? Bada, Wittgenstein baldin bazara, hariari jarraituko diozu bukaeraraino, ia muinera iristeraino. Kruger baldin bazara, berriz, proposizioak bere burua nola berretsi dezakeen imajinatuko duzu, metafora gisa nola hezur-mamitu daitekeen irudikatuko duzu, nola sintetiza ote daitekeen. Horrek, sarritan, ildo narratibo bat izaten du atzean, B serieko filmen edo film beltzen kutsua hein batean edo bestean,  eta agerian uzten du proposizioaren erabateko zentzugabekeria, baina men ere egiten dio, isilean bada ere, haren sedukzio-ahalmenari. Krugerrenak gehiago dauka Laura edo Where the Sidewalk Ends filmen fotogramaz fotogramako azterketatik, agian, Cat People edo I Walked with A Zombie lanen autopsia semiotikotik baino. I Walked with A Zombie: The Musical, ordea, Krugerren instalazio bat izan zitekeen. Nolabait ere, egina du dagoeneko.

Krugerren ikonografiaren zati handi bat 1940 eta 1950eko hamarkadetatik aterea da, baita urte haiekin lotu ohi den estilo itxurati xamarra gogorarazten duten geroagoko irudi berreginetatik ere. Hain zuzen ere, 1940 eta 1950eko hamarkada haietan sortu ziren AEBko klixe inperialak, eta aldizkarietako, egunkarietako, filmetako zein lehen telebista saioetako estilo bisualera hedatu ziren. Berez “ironikoa” da ikonografia hori, aspaldi gainditu baikenuen guztiok ere. Baina kulturak iruditeria horrek adierazten duena hartu du, eta piktorialismo liluragarri eta “modernoagoa” bihurtu du, besterik gabe: hobeto engainatzen gaituen eta lekarkeen ordain imajinarioa are imajinarioago egiten duen piktorialismo bat. Lexus batean sexua ez da aitaren Oldsmobile zaharrean baino hobea izango. Itxura dotoreagoko sexua izango da, akaso; sexu modernoagoa; zakil-danbaz, bagina bustiz eta segundo oro hidrogeno-bonbaren indarrez lehertzen den orgasmoz bete-betetako mundu distiratsu batean gertatzen den sexua, agian. Halaxe litzateke, bai, txortan egiteko erabiliko bazenu, baina kontua da ez duzula sekula bertan larrurik joko: diru mordoa gastatuko duzu autoa erosteko, eta auto hori ez da titi-baratze izatera ere iritsiko. Zure sakelako telefonoa alde batetik bestera eramateko edukiontzia besterik ez. Eta zu ez zara berriro gazte izango; hortaz, autoak itxura bikaina izango du, baina zuk zahar-zaharra emango duzu. Oldsmobileari begiratzean sexuaren beraren oroitzapena etorriko zaigu burura; beste era batera esanda, sexuaren benetako muina zer den etorriko zaigu gogora.

Irratia: Hemen Calypso Debbi (zin dagit). Orain badakizu, Peruko inauterietara joatean, ur-globoak hartu barra-barra eta ez zapaldu simaurra.

Jende asko izutu egiten da Krugerren lanarekin, larritu egiten da haren inguruan, defentsiban jartzen da, oldarkor, mehatxatuta sentitzen da, zerbait esaka ari zaien norbait balitz bezala, eta halaxe da, jakina, baina bada gero jende bat ez duena txistea inoiz harrapatzen, ez duena harrapatu nahi. Edo ez duena mota horretako umorea gustuko, nahiago lukeena New Yorker aldizkariko biñeta bat. Eta, jakina, momentu batzuetan askoz hobeto sartzen da New Yorker-eko biñeta bat ilunagoa eta zorrotzagoa den zerbait baino. Artista batek dikzio-araztasunik gorenera jotzea —Krugerrek egiten duen bezala— artegagarri, nahasgarri, ernegagarri, dena delako gerta dakiguke, askotan halako nahas-mahas bat, axolagabekeria, oxigeno pixka bat baino ez baitugu nahi izaten; Krugerrek bere idatzietan sarritan goraipatu izan duen kirtenkeria-motatik zertxobait, alegia. Artistaren lan bisualak, ordea, ez du era horretako ihesbiderik eskaintzen: destilazio modu bat da, esentzia-mota bat, eta txistea ez harrapatzeak txisteak berak eskaintzen duen aringarri bakarra ez ulertzea esan nahi du. Txistea harrapatzen baduzu —are hobeto, txistea zeure egiten baduzu, zeureganatu egiten baduzu, bertan irabazle ateratzen den “ni” edo “zu” edo “gu” horretara lerratzen baduzu zeure burua, hau da, ongiaren aldean jartzen bazara—, lana gauza ezaguna bihurtzen da, baita lasaia ere, bizitza modernoak gure belarrietan eta nerbio-sistemetan eragin duen elkarrekiko gorreria apurtzeko ahalegina.

Krugerren lanak uste inplizitu bat du atzean: gai garela, han-hemenka, gure eldarnioetatik eta gure kulturak utopia gisa errezetatzen digun infantilizazio horretatik askatu, eta benetako heldutasunera, arrazoibidera eta urrezko arauaren printzipiora iristeko. Gainera, argi du hori egiteak eskatzen duen ahaleginak merezi duela —buruko minak ere ekarri arren—, eta, modu askotan, zoriontsuago egin gaitzakeela gizarte-egoera guztietan aplikatzen ditugun gladiadore-fantasiek baino. Horixe da azpi testua: enpatiak mundua benetan alda dezakeela sinestea; pixkana-pixkana, eta ez beti, eta apur bat baino ezingo ditugu hobetu gauzak, inolaz ere, baina saiatu ere egin ezean, giza izaeraren alde itsusi ezin sendatuzkoak irabazia du jada gure barneko gerra.

Oraindik LeRoi Jones zenean, Amiri Barakak The System of Dante’s Hell (Danteren infernuko sistema) izeneko eleberria idatzi zuen, eta han lerro hauek aurkitu nituen: “Eta aztekentzako egindako mundu bat zirudien, hantxe, mendi-hegian kokatuta. Argi hartzigarri hartan mundu bat zegoen, arraroa behar bada, eta elementuetatik sortu ginen gu zuzenean. Geure ilargirik gabeko kartoizko mundutik... edozertara. Burdin goriari heltzera”.

Jatorrizko testua hemen argitaratu zen lehenengoz: Barbara Kruger, The Museum of Contemporary Art, Los Angeles, 1999, 1999, 9–12. or.

[Itzulpena: Rosetta testu zerbitzuak]

Oharrak

1. J.M.G. Le Clézio, WAR, Atheneum, New York, 1973, 7. or.
2. Itzultzailearen oharra: Bi artelani buruz ari da egilea: Robert Smithson artistaren Spiral Jetty (1970) eta Walter de Mariaren The Lightning Field (1977).
3. Itzultzailearen oharra: William Burroughsen 1959ko The Naked Lunch (“Bazkari biluzia”) eleberriko pasarte bati egiten dio erreferentzia: naked lunch, a frozen moment when everyone sees what is on the end of every fork (euskaraz, “bazkari biluzia, sardexka ororen puntan dagoena denek ikusteko moduan geratzen deneko une izoztua”).
4. Itzultzailearen oharra: Jatorrizko testuan, esaldiak bi abesti ematen ditu aditzera: Killing Me Softly with His Song, Roberta Flacken 1973ko bertsioan oso ezaguna egin zena, eta Hurts So Good, John Mellencamp abeslari estatubatuarrak 1982an kaleratua.

PDF-a JAITSI