Tarsila do Amaral. Brasil modernoa margotuz

Iruzkinak

1 atala. Paris/São Paulo. Modernitaterako pasaporteakAutorretratua (Manteau rouge) [Auto-retrato (Manteau rouge)], 1923Caipiratxoa (A Caipirinha), 1923Panpina (A Boneca), 1928
Autorretratua I (Auto-retrato I), 1924

XX. mendeko lehen urteetan, Latinoamerika aldeko artista talentudunentzat ia nahitaezkoa zen Europa osoan barna bidaiatzea.

Tarsila do Amaral 1920an abiatu zen lehenbizikoz Parisera, Académie Julian delakoan ikastera, eta, horrenbestez, margolari akademiko brasildarrek egin ohi zuten ibilbidea egiten hasi zen bera ere.

Kanpoan egon zen aldi hartan, alabaina, zerbait garrantzitsua gertatu zen Brasilen: 1922ko otsailean eginiko Arte Modernoaren Astea. Ekitaldi hark energia eta perspektiba berriak sorrarazi zituen São Pauloko eszena artistikoan.

Arte Modernoaren Asteak nortasun nazional moderno bat bultzatu zuen. Horrek ordura arte Europarekiko izandako loturetatik aldendu zuen Brasilgo artegintza, eta bide egin zion berariaz Brasilgoa zen estetika berri bati, ez arte plastikoetan bakarrik, baita literaturan, musikan, arkitekturan eta dantzan ere.

Tarsilak, 1922ko ekainean São Paulora itzuli zenean, pertsonalki parte hartu zuen berpizkunde “moderno” hartan, eta Bosten Taldea sortu zuen Anita Malfatti eta beste artista eta idazle batzuekin batera.

Handik urtebetera, pentsamolde guztiz berriarekin bueltatu zen Parisera. Orduko hartan Oswald de Andraderekin joan zen Frantziako hiriburura. De Andrade Bosten Taldeko idazleetako bat zen, eta gerora Tarsila do Amaralen senarra izan zen.

Parisen, intelektual askorekin izan zituen hartu-emanak, eta André Lhote, Albert Gleizes eta Fernand Léger artista ospetsuekin ikasi zuen.

Tarsilarentzat, kubismoa irudikapen-modu tradizionaletatik askatzeko modu bat izan zen, bere estilo pertsonal eta nahastezina garatzeko bidea.

Bere itxura fisikoarekin jolasten hasi zen, eta emakumezko artista brasildar modernoaren pertsonaia eraiki zuen —ordura arte sekula entzun gabea—. Bere autorretratuak egiterakoan, ez ikusi egiten zien ezarritako kanonei. “Poiretek jantzitako caipira txiki baten” gisa (Oswald de Andradek eskaini zizkion bertsoen arabera), “Brasil sakonenaren” enbaxadore izan nahi zuen, eta, aldi berean, ederki asko ezagutzen zituen Parisko aldi hartako gustuak; izan ere, Tarsilak ondo gogoan zuen beharrezkoa zela eszentrikotasun-ukitu bat abangoardiako benetako artista bihurtzeko.

Autorretratua (Manteau rouge) [Auto-retrato (Manteau rouge)], 1923

Tarsilak arreta handiz zaindu zuen beti bere itxura, eta Parisko moda dotorea eraman ohi zuen soinean ekitaldi sozialetan. Garai hartako bere à la mode estilo hark komentario sutsuak piztu ohi zituen:

“Gogoan dut Tarsila Trocadéro antzokian, satin zuriz forratutako kapa gorri batekin. Diskrezioz jantzi ohi diren paristarren artean, Tarsilaren banitateak harridura sortu zuen. Tarsila, hura nortasuna! Tarsila artez janzten da”.

Jean Patou joskin frantsesak diseinatutako kapa gorri hura ikus dezakegu Tarsilaren autorretratu ospetsuenetako batean —Autorretratua (Manteau rouge) izenekoan—. Obra hori 1923ko udaberrian egin zuen Tarsilak, André Lhoteren estudiora joaten zenean.

Kapak larruazala agerian uzten duen lepoalde irekia du eta apaingarriak sorbaldetan. Tarsilak kaparekin bat datozen ezpain gorriak ageri ditu. Tarsilaren posea oso estilizatua da, eta sinplifikaturik dago haren aurpegiera; lepoa luzexka ageri du, eta berokiaren azpitik esku luzanga ateratzen du.

Erretratuaren hondoak tonu urdinak ditu, haren larruazal zuria nabarmentzen dute eta aura bizi batean bildu, gure arreta haren begirada misteriotsu eta urrunera zuzenduz.

Caipiratxoa (Caipirinha), 1923

Caipiratxoa Tarsilak kubismoa baliatuta akademizismo artistikoaren kode zorrotzetatik aldentzeko egindako lehenbiziko ahaleginetakoa da.

Ikus dezakegunez, forma sinplifikatu, lau, abstraktu eta geometrikoak erabiltzen ditu (kasu honetan zirkuluak, laukizuzenak eta triangeluak) natura, arkitektura eta figurak irudikatzeko.

Gurasoei zuzendutako eskutitz batean, Tarsilak azaltzen du koadroan bere burua Brasilgo landa-giroko gazte baten itxuran erretratatu nahi izan zuela; hau da, caipira edo nekazari txiki gisa, zeina adar batzuekin jolasean ageri baita lorategian, artistak berak txikitan egin ohi zuen moduan.

Goi-burgesian sorturiko emakume landu bat landa-giroko herri-kulturarekin identifikatze horrek ederki erakusten du hark zeukan aberriarekiko pertenentzia-sentimendu idealizatua, eta apropos gainditzen ditu brasildarren arteko hesi kultural eta sozialak.

Panpina (A Boneca), 1928

Panpina 1928an egina da. Baziren urte batzuk Tarsila Parisen André Lhote, Albert Gleizes eta Fernand Léger artista frantsesekin trebatzen egon zenetik. Alabaina, obra honek erakusten digu nola interpretatu eta aplikatu zuen haiengandik ikasitakoa.

Panpina gatzgabe horrek dantzari-jantzi arrosa bat darama soinean, eta barra zuri baten gainean atseden hartzen ari dela dirudi, hanka aulki urdin biribil batean bermatuta.

Irudiak kontraste egiten du angeludun hondo animatuarekin, non askotariko forma eta tonalitateak ikus daitezkeen, hala nola urdina, laranja eta berdea.

Koadroaren interesgunea ez dira objektuak, baizik eta formen eta koloreen arteko erlazio-sistema, eta haien arteko oreka zorrotza mihisearen espazio mugatuaren barruan.

Autorretratua I (Auto-retrato I), 1924

Autorretratu honek laburbiltzen du artistak bere buruaz proiektatzen duen irudia, kontu handiz diseinatu zuena 1922ko ekainetik aurrera: ilea tenkaturik, tonu alaia duen gorrimina ezpainetan, eta belarritako luzeak. Horrela ezaugarri anekdotikorik gabeko maskara moduko bat sortu zuen hondo neutro baten gainean, eta estilismo horri esker artistaren aurpegia bere benetako “marka” bihurtu zen. Izan ere, erretratu hori aukeratu zuten Tarsilak bere bizitzan izango zituen erakusketen katalogo ia guztien azala ilustratzeko, eta koadro horrek markatu zuen, orobat, etorkizuneko bere argazki-erretratuen estiloa.