Tarsila do Amaral. Brasil modernoa margotuz

Iruzkinak

3 atala. Primitibismoa eta identitatea(k) Inauteriak Madureiran (Carnaval em Madureira), 1924Kokoa (A Cuca), 1924Brasilgo erlijioa I (Religião brasileira I), 1927,Macunaímaren bataioa (Batizado de Macunaíma), 1956

1920ko hamarkadaren erdialdean, Tarsilak bi erronka izan zituen aurrez aurre bere lanean: bazekien Parisko kritikaren eta publiko europarraren exotismo-itxaropenak bete behar zituela bere lanari ikusgarritasuna emateko; baina, era berean, identitate brasildar autentiko eta modernoa garatu nahi zuen, elkarrekin uztartuko zituena herrialdeko gizartea osatzen duten kultura indigena, portugesa eta afrikarra.

Tentsio hori nabaria da 1924 eta 1925eko bere lanetan. Garai hartan, Oswald de Andraderen Pau Brasil poema-bilduma ilustratu zuen, eta izen bereko mugimenduarekin elkartu zen.

Berez “Brasilgo egurra” esan nahi du Pau-Brasil. Mugimenduak Europako eraginak alde batera uztera adoretzen zituen herrialdeko margolari eta idazleak, “imitazioa” alde batera utzita. Horren ordez, euren herrialdearen funtsa zena aurkitzeko “asmamena” eta “ezustekoa” baliatzeko gonbita egiten zien, dela gaiei zegokienez, dela sortuko zituzten lanen estiloan.

Horregatik, garai horretako Tarsilaren pinturetan favelen eta inauterietako eszenen irudikapen idealizatu eta harmoniatsuak agertzen dira, bere esanetan “herriarenak” ziren kolore biziekin eginak.

Garai hartan, Brasilek mende bete baino ez zuen herrialde independente gisa, eta berrogei urte baino gutxiago ziren esklabotza abolitu zutela.

Hala ere, Tarsilaren garai horretako lanetan ez da ageri injustizia sozialari edo esplotazio kolonialari buruzko aipamenik, eta haren pinturak ez ditu jorratzen, orobat, identitatea eta arrazarekin lotutako gai konplexuak.

Inauteriak Madureiran (Carnaval em Madureira), 1924

Tarsilaren 1924ko Inauteriak Madureiran obra Rio de Janeiro aldera eginiko bisita batean oinarritua da, han urtero ospatzen diren inauteri-jaietan girotua.

Harriturik geratu zen Rio de Janeiroko Madureira langile-auzoan Eiffel dorrearen zurezko erreplika bat aurkitu zuenean, eta pintura honetan erreproduzitu nahi izan zuen. Egurrezko monumentu hura Santos Dumont hegazkinlari brasildarraren omenez eraiki zen, zeinak Paris gainean hegazkin batean hegan egitea lortu baitzuen 1906an. Tarsilak ospakizun-giroan erakusten ditu bertakoak egitura ikoniko horren inguruan elkarturik, guztiak ere jai-arropekin jantzita.

Tarsilak espazio erromantiko eta idealizatu bat sortzen du, eta badirudik elkarrekin bakean bizi direla elementu oso desberdinak, are kontrajarriak.

Kokoa (A Cuca), 1924

Kokoa lanean, Tarsilak paisaia berde estilizatu bat margotzen du, eta, bertan, “animalia bitxi bat, igel bat, armadillo bat eta asmaturiko animalia bat” biltzen ditu.

Asmatutako pertsonaia horiek irudikatzeko museo etnologikoetan aztertutako gai indigenetan inspiratu zen Tarsila. Brasilgo folklorean, ogro beldurgarri bat da cuca, eta hark jartzen dio lan honi izenburua (gure Kokoa mamuaren baliokidea dena).

Erreparatu arretaz obraren markoari; zenbaiten aburuz, artelan bat baita berez. Pierre Legrain art déco diseinatzaile ospetsuarena da. Hark egin zituen 1926 eta 1928 artean Parisko Percier galerian ikusgai egon ziren Tarsilaren lanen marko guztiak, nahiz eta Kokoa obrak bakarrik gordetzen duen jatorrizkoa.

Brasilgo erlijioa I (Religião brasileira I), 1927

Tarsilak Brasilgo herri-kulturako eta praktika erlijiosoetako motiboak baliatzen zituen. Halaxe egin zuen Brasilgo erlijioa I obran.

Santoseko portutik barrena Europatik bueltan zetorrela, arrantzale-etxe batean ikusi zuen aldare erlijioso batek inspirazioa piztu zion. Santu txikiz eta paperezko lorez beterik zegoen aldare hura. Zirriborro azkar bat egin zuen orduantxe, eta handik gutxira pintatu zuen koadroa.

Tarsilak jatorrizko debozio-konposizio txiki haren izaera espontaneoa eta aleatorioa islatu zuen bere koadroan. Ez dago inolako simetriarik koadroko elementuen artean eta kolore tradizionalak erabiltzen ditu.

Tarsilaren ustean, Brasilgo manacá izeneko lore autoktonoa apaintzen duten urdinak, berdeak eta arrosak desafio egiten zien Europak “gustu onari” buruz zuen iritzi zapaltzaileari.

Macunaímaren bataioa (Batizado de Macunaíma), 1956

1928an, Mário de Andrade idazleak Brasilgo arte modernoaren erreferentzia bilakatu zen liburu bat argitaratu zuen: Macunaíma.

Egileak, folklore indigenaren mito eta elezaharrei buruz egindako ikerketan oinarrituta, Macunaíma antiheroi metamorfikoaren abenturak kontatzen ditu: batzuetan natiboa, besteetan afrikarren ondorengoa, beste batzuetan europar zuria da pertsonaia hori. Gizona zein emakumea da aldi berean, naturarik basatienaren umea eta kaletar amorratua.

Brasilgo inkontziente kolektiboaren metafora dibertigarria da liburua. Eta Tarsilak 1956an margotu zuen Macunaímaren bataioa Livraria Martins argitaletxearentzat, eleberriaren omenez.