Lurraren arteak

katalogoa

ATARIKOA. LURRAREN ARTEAK

Manuel Cirauqui

Lurraren arteak erakusketak jarduera artistikoek azken hamarkadetan izan dituzten eraldaketen berrirakurketa bat proposatzen du, ingurumen krisi gero eta nabarmenago eta handiago baten testuinguruaren barruan. Askotariko eta diziplina anitzeko kartografia bat marraztuz, Lurraren arteak erakusketak tresnen, prototipoen, frogen eta hipotesien inbentario bat ezagutzera eman nahi du. Lan hori egin nahi du, baina ez modu “preskriptiboan”, zer egin, zer pentsatu edo sentitu beharko genukeen aginduz, baizik eta jarrera dokumental bat hartuta, azken hirurogei urteotan —gutxienez— ekoizpen estetikoan bai materialei dagokienez bai material horiei buruzko kontzientziari dagokionez gertatutako aldaketaren arrastoak jasoz. Ingurune naturalarekin nahasita edo bat eginda amaitzen duten lanek ekosistemei buruzko kezka bat transmititzen dute, edo egiten dugun guztia ekosistemen parte dela erakusteko nahi bat. Oraintsuko historian, sentimendu horrek ahuldu egin du atenporaltasunean esekitako eta gauzen bilakaeratik bereizitako memoria kulturalaren nagusitasuna; baita museoaren beraren nagusitasuna ere, materiaren aldaketa naturalarekin zerikusirik ez duten objektu higienizatu eta estatikoen biltegi gisa ulertuta hura. Gero eta gehiagotan, lan artistikoek bestelako erlazio moduak sortzen dituzte beren jatorrizko materialekin eta geroarekin. Lurraren arteak erakusketarekin agerian utzi nahi dugu ez dela oraingo kontua aipatutako aldaketa hori —zeinak zalantzan jartzen baititu artearen jomuga atenporal autonomoak, osotasun handiago batean sustraitzeko—, duela zenbait hamarkada hasitako prozesua baizik. Denean ez bada ere, larrialdi ekologikoa aspaldidanik egon da presente arte modernoan, eta ezin da, beraz, nobedadetzat hartu; eta horixe da harrigarriena, hain zuzen ere.

Azken urteotan, hainbat belaunalditako eta testuinguru erabat desberdinetako artistek galdetu diote beren buruari zer egin lurzoruaren ekintza-gaitasuna txertatzeko eta museoaren espazioa biosferaren alde berreskuratzeko. Jarduera artistikoek egoerei aurrea hartzeko duten gaitasun hori —profezia-ahalmen hori, nahi bada— nabarmentzen du Lurraren arteak erakusketak. Gaitasun horren lekuko dira, erakusketan, hainbat lan historiko, zati batean edo osorik berreraikiak, birsortuak edo berraktibatuak; eta horietatik gutxi batzuk baino ez dira irauteko eginak. Iragankorrak eta agortezinak, zaurgarriak eta porotsuak dira pieza horiek, eta hainbat hamarkadatako formalismo monumental, indibidualista, antropozentriko eta nagusiki mendebaldar eta maskulinoan zehar egin behar izan zuten bidea. Beren birsortze edo degradazio lasai horretan, lan guztiek aurre irudikatzen dute museo-kontserbazioaren erreforma —behar-beharrezkoa eta oraindik egiteke dagoena—, zor ekosistemikoaren eta gauza bakoitzari bere ziklo materialera itzultzen uzteko beharraren ikuspuntutik. Eta hori guztia kulturaren eta nekazaritzaren arteko jarraitutasuna adierazten duten —modu desberdinetan adierazi ere— afinitateen, sentipen komunen eta sinergien kalterik gabe. Lurzorua, Lur sistemaren alderdi edo interfaze hori, hainbat bilakaera edo “esfera” (bio-, hidro-, atmos- eta abar) dituen konposizio konplexu bat da, eta izate guzti-guztiei eragiten die. Lurzorua, zentzu zehatz, hurbil eta dinamiko batean, etengabeko komunikazio eta trukeen eszenatokia da, osotasunaren onura bilatzen duten espezieen arteko elkartasun erradikalaren agertokia. Guggenheim Bilbao Museoaren bigarren solairuaren zatirik handiena hartuz, Lurraren arteak erakusketak aztergai ditu arte garaikideak gure eta lurraren artean ikusten dituen lotura-moduak, lurra espazio material eta ekosistema partekatu gisa ulertuta. Erakusketak ez du atalik, ez dio jarraitzen kapituluen hurrenkera jakin bati; aitzitik, guneetako bakoitzean afinitate materialeko eta ekopoetikozko multzoak era daitezen uzten du. Kuradoretza ikerketa topaketez, elkarrizketez eta kointzidentziez egina dago. Antzera gertatzen da katalogo honetan ere, entseguek, artisten lekukotasunek eta prozesuen dokumentuek markatzen baitute haren sekuentzia.

Erakusketaren ibilbidearen hasieran, arteak XX. mende amaieran eta XXI.aren hasieran klima-aldaketaren argitan jasango zuen aldaketa sumatu, aurreikusi edo irudikatu zuten artista batzuen errekonozimendu historikoa egiten da. Ez dugu hierarkiarik ezartzen bide-erakusletzat dauzkagun figura ospetsuen edo haien lanen artean —esate baterako, Joseph Beuysen herbaria, Jean Dubuffeten orbel-collageak, edo Australiako milingimbi nazioko Jimmy Lipundja artistak enbor-azalen gainean egindako margolanak—, eta horien presentziak ez du antologia bat aldarrikatu nahi, are gutxiago saiakera entziklopediko bat. Eskultura higagarri batzuetan (Giovanni Anselmo, Ana Lupas, Meg Webster) edota gorputzak lurrean eraikitako edo amestutako esperientzietan (Heidi Bucher, Ana Mendieta, Fina Miralles), premiaz adierazten da gure ondare kulturalaren kontzeptuaren aurkako egia material bat. Egia hori eredutzat daukate, gure orainaldi hedatu honetan, arte-adierazpen askok, hala nola arkitektura-espazioaren aldaketa erradikal batzuek (Delcy Morelos), edota lurra langai duten ezin konta ahala lanek, lurra edozein egoeratan edo osagaiz osatuta dagoela ere: buztina, harea, nahaste esperimentalak eta/edo jatorri industrialeko edo antropikoko elementuak (zementua, metalezko protesiak) dituztenak; edo, jatorria ahaztu gabe, transformazio-prozesuak jasaten dituztenak (Gabriel Chaile, Frederick Okai, Óscar Santillán, Héctor Zamora) edo saio eskultorikoak pairatzen lurrazpian (Patricia Dauder, Jorge Satorre). Kasu batzuetan, prozesu horiek Museotik oso gertu gertatzen dira, gure paisaiari oso lotuta dauden lohi eta buztinekin (David Bestué, Mar de Dios). Mota horretako lanen ingurumarian kokatzen dira landareen eta animalien laguntzaz —espezie laguntzaileak bailiran— egindako ehun-lan batzuk ere (Claudia Alarcón, Susana Mejía, Asunción Molinos Gordo, Unión Textiles Semillas).

Lurraren arteak erakusketa zabalik egongo den denboran, argi-, tenperatura- eta hezetasun erregimen berezia izango da Museoko zenbait eremutan, hainbat artistak aurkeztuko dituzten espezie biziak (Hans Haacke, Isa Melsheimer, Asad Raza edo beti aitzindari den Meg Webster artisten konposizio botanikoetakoak, esate baterako) behar bezala erakutsi eta haien ongizatea bermatu ahal izateko. Ibilbidearen une jakin batean, erakusketa gure errealitate antropozentrikora zabaltzen da askotariko ekintzen bidez: sendakuntza-ahaleginak (Mel Chin, Sumayya Vally), biotopoarekiko harreman-protokolo zaharrak eraberritzeko ekintzak (Inland, Paulo Tavares), objektu kulturalak lurrean konpostatzeko prozesuak (Asier Mendizabal, Claire Pentecost), edo are ekosistemari buruzko azterlanak, alderdi sinbolikoaren eta erabilgarriaren arteko distantzia berraztertzen dutenak (Dennis Oppenheim, Benedetta Pompili, Tomás Saraceno, José Luis Uribe). Euskal Herriko artefaktu, talisman eta lanabesak —azken mendekoak, bertoko bilduma etnografikoetatik ekarriak—, eta Iberiar penintsulako beste tradizio bizi batzuetako piezak, planetako beste komunitate aktibo batzuetako adierazpen artistikoekin uztartzen dira (ikonografia berriak edo zaharrak, hala nola zilbor-hestez egindako kutun bat edo Vicente Ameztoyren collage oniriko bat, ustekabean biltegi batean aurkituak biak). Azkenean, “arte jasangarri” baten ideia flotatzen ageri da espazioan, abstrakzioaren etorkizun hauskor eta antzinako gisa (María Cueto, Richard Long, Michelle Stuart) edo material hauskorretan gorpuztu nahi duen ikuspen gisa, lurzoruan topatutakoaren berri ematen duten konposizio prozesu nomadei jarraituz inoiz. Batzuetan, ikuspen horiek mundu minerala animalien mundu bihurtzeko ametsak dira (Gabriel Orozco, Solange Pessoa, Daniel Steegmann Mangrané) edo mundu politikoa mundu ekopoetiko bihurtzeko ametsak (Agustin Ibarrolaren azken etapa, esaterako). Lanen izaera historikoa gorabehera, horietako batzuk bertako materialekin egin edo birsortu dira erakusketarako, eta orainaren lorratza daramate atxikita. Gaurkotasun- eta freskotasun-sentsazio berarekin hurbiltzen gara duela zazpi, hamar, hogei edo hogeita hamar urte sinatutako obra horietara. Hemendik eta orainetik begiratzen gaituzte orain guztiek. Lurraren arteak erakusketak elkarrekin lotzen ditu batetik lurrez, zurez, hostoz, sustraiz eta landarez egindako artefaktuak —gaur garrantzi berria hartu duten antzinako euskarriak— eta bestetik ingurumen-arteari aplikatutako izendapen historizistak, paisaian egindako esku-hartzeak edo landare-eskultura gainditzen dituzten tokian tokiko esku-hartzeak; Land Art, Arte Povera, Kritika Instituzionala, Body Art eta antzeko etiketak... Erakusketako obrak ekosistemez osatuak dira, ekosistemetan egon baino gehiago, eta bat egiten dute, sarritan, beren asmo anti-monumentalean. Antropozenoaren amaieraren aitorpenak dira, premonizioak. Hala, erakusketak atzera-bueltarik ez duen aldaketa bat dokumentatzen du, eta ekosistemekiko lankidetza edo sorkidetza azpimarratzen ditu, baliabideen erauzketa hutsaren edo materiak eraldatzearen alternatiba gisa. Ezagutza eta erritua txirikordatzen dituzten praktiken bidez, erakusketa hau argitzen saiatzen da nola nahasten diren agronomia, botanika, geologia, biologia eta espiritualtasuna —baina baita biziraupena eta erresistentzia ere— ikerketa sortzailearekin. Lotura interdependente horiek agerian uztea da gaur egun produkzio estetikoa beren gain hartzen dutenen erantzukizun handienetako bat, gure garaian mundu sentikorra zabaltzera deitutako horiena, alegia.

Bestalde, artelanak planetarekin nolabaiteko kontratu bat ezartzen badu beti, ezinbestekoa da kontratu hori kontzientea eta bidezkoa izatea, lurraldera eta unera ondo egokitua. Ekoizpena lankidetza-itun gisa hartzeak, ahalegin baten formalizazioa leheneratze- edo sendatze-prozesu baten parte bezala onartzeak, museoa ekosistema geldo eta hermetiko gisa gordetzeko politikei aurre egitea eskatzen du askotan. Museoaren instituzioa ezin da geratu oinarrizko doikuntza horietatik kanpo, eta, hala, Lurraren arteak honek aukera eman digu Guggenheim Bilbao Museoak bere erakusketen karbono-aztarna minimizatzeari begira jada aplikatzen dituen neurri orokorrak areago zabaltzeko. Hala, proiektu honek, energia-eraginkortasuna ez ezik, altzarietan eta museografian osagai birziklatuak edo konpostatu daitezkeen elementuak erabiltzea bultzatu du; artelanak ekartzeko orduan, uko egin zaio aireko garraioari, baita garraio esklusibo gehienari ere; ez da kutxa zurrunik erabili, eta obra-maileguen jarraipen birtuala inplementatu da. Erakusketak, hala, prototipoak sortzeko eta probatzeko gune bat izan nahi du, ez bakarrik pertzepzio-objektu eta ekintza-tresnetarako, baita etorkizuneko museoa definituko duten estrategia eta irizpideetarako ere.

[Itzulpena: Elaine Fradley, Cesca Castellví Llavina eta Rosetta Testu Zerbitzuak]

PDF-a JAITSI